Inleiding

Zonder dat je er erg in hebt, gebeuren er achter de schermen de vervelendste dingen. Meestal raken ze je niet direct, hooguit merk je dat de huur alweer hoger wordt, de koffieprijs stijgt, de belasting onroerende zaken toeneemt of dat er ergens een autoweg wordt geopend. Het wordt echter anders als deze zaken je direct gaan raken. Als die autoweg door jouw huis heen moet, als je huisbaas alweer meer huur wil hebben zonder dat hij ooit iets aan onderhoud doet, of als er ineens allerlei dure auto's met driedelig grijze heren erin voor jouw huis parkeren en binnen willen kijken.

Als je iets aan dergelijke zaken wil doen, zal je eerst moeten weten wat voor plannen er aan ten grondslag liggen, wat voor iemand je huisbaas is en wie z'n vriendjes zijn. Op het eerste gezicht lijkt het lastig om over een bedrijf of persoon, waarvan je niet veel meer weet dan de naam, iets te weten te komen. Maar met vasthoudendheid en vindingrijkheid is het heel goed mogelijk om een schat aan informatie te vergaren.

Er zijn veel meer informatiebronnen dan je denkt en door informatie uit meerdere bronnen te combineren kan je de kwaliteit van je informatie verbeteren en ontdek je soms zeer interessante verbanden. Regelmatig komt het voor dat nieuwe informatie het noodzakelijk maakt om weer verder onderzoek te doen.

In Nederland zijn er geen boeken over hoe je onderzoek naar de achtergrond van bedrijven, personen en overheidsinstellingen kan doen. Er zijn op deelterreinen wel enkele naslagwerken, en sommige archieven geven een wegwijzer voor hun eigen materiaal uit, maar een allesomvattend boekwerk dat ook nog leesbaar en betaalbaar is, ontbreekt.

Ruim twaalf jaar geleden heeft het Spekulatie Onderzoeks Kollektief (spok) de brochure Spekulatieonderzoek uitgebracht, waarvan in de loop der jaren door veel mensen dankbaar gebruik is gemaakt. Omdat de brochure al weer enige tijd uitverkocht is en omdat de auteurs inmiddels veel meer ervaring hebben in het doen van onderzoek werd het de hoogste tijd voor een nieuwe uitgave.

De heren zijn toch geen inbrekers? is een onderzoekshandleiding die veel verder gaat dan speculatie-onderzoek. Ook de mogelijkheden die ons ter beschikking staan om op de hoogte te blijven van overheidsbesluiten, zoals bestemmingsplannen en bouwbesluiten, komen uitgebreid aan bod. En natuurlijk ook de procedures die ons het recht verschaffen om over dergelijke ingrijpende plannen mee te kunnen praten. Het boek geeft een overzicht over hoe je toegang kan krijgen tot openbare, maar ook tot niet openbare informatie en wat je vervolgens met die informatie kunt doen.

Aan de hand van talloze voorbeelden uit de praktijk wordt je rondgeleid door de belangrijkste instellingen en archieven, en wegwijs gemaakt in de vele verschillende documenten, registers, en procedures.

Het eerste hoofdstuk behandelt het onderzoek naar het eigendom en de financiering van grond en huizen, via de kadasters en het hypothekenregister. Hiermee kan je iemands bezit en financiële situatie inschatten.

Het tweede hoofdstuk gaat over het onderzoek naar personen en bedrijven, via de binnen- en buitenlandse Kamers van Koophandel, rechtbanken en andere instellingen en registers. Hier kan je te weten komen met wie je precies te maken hebt en wat hij of zij in het verleden heeft gedaan.

Hoofdstuk 3 zet alles op een rijtje wat met de overheid te maken heeft, zoals bestemmingsplannen, bouwplannen, monumentenzorg, bodemvervuiling en allerlei gemeentelijke informatiebronnen. Daarbij komen ook de diverse bezwaar- en beroepsmogelijkheden aan bod. Je komt zo niet alleen achter de officiële informatie maar weet ook wat je eraan hebt en vooral op wat voor manier je erop kan reageren.

Hoofdstuk 4 gaat over de juridische achtergronden waarop je je kan beroepen bij het vergaren van informatie en hoofdstuk 5 bespreekt hoe je uit niet-openbare bronnen toch informatie kan halen.

Het laatste hoofdstuk bevat aanwijzingen met betrekking tot het voeren van acties en het omgaan met de pers. Een uitgebreide index van personen en zaken completeert de onderzoekshandleiding.

Voordat in de diverse hoofdstukken de details van het onderzoek aan de orde komen, zijn hier nog enkele algemene aanwijzingen op zijn plaats.

Het is belangrijk secuur te werk te gaan. Om geen blunders te slaan is het noodzakelijk nauwgezet aantekeningen te maken en geen voorletters of voornamen, namen, adressen, geboortedata of oprichtingsdata te verwisselen. Wees je ervan bewust dat informatie veroudert. Het is van belang alle onderzoeksgegevens te dateren. Op officiële informatie en uittreksels staat vaak geen datum; zet deze er direct op. Als je later iets belangrijks wilt doen met de informatie, controleer deze dan nog een keer en gebruik het liefst vergelijkingmateriaal uit verschillende bronnen. Zo kon het bijvoorbeeld gebeuren dat terwijl de toenmalige minister van justitie Van Agt met zijn familie in de tuin van zijn nieuwe huis een kopje thee zat te drinken, actievoerders een paar straten verderop zijn oude huis dichttimmerden. Hij was een half jaar tevoren verhuisd maar volgens een oud boek met gironummers woonde hij nog steeds op het oude adres.

Ook als je de aandacht van de pers wilt krijgen is het van belang dat je informatie betrouwbaar is en liefst uit meerdere bronnen komt, anders is er snel een smoes om niets te publiceren.

Ga niet goochelen met voorletters, namen en initialen want dit kan veel verwarring veroorzaken. De spelling van namen of ondernemingen kan per bron verschillen, wees hier alert op. Zo is in het verleden de Haagse notaris Eduard Haversmidt ooit onder de initialen E.H. in het nieuws gekomen wegens malversaties. Zijn collega-notaris Evert Hoogland, die niets te verwijten viel maar wel dezelfde initialen heeft, kreeg toen bijna geen klanten meer.

Soms denk je op allerlei verbanden te stuiten die echter bij nader inzien voort blijken te komen uit het feit dat je bepaalde namen of woonplaatsen door elkaar hebt gehaald. Schroom niet om als je twijfelt nogmaals dezelfde bron te raadplegen. Sommige mensen zien overal een komplot in waarbij alles en iedereen met elkaar te maken heeft. Dit komt vooral doordat ze zichzelf bedelven onder allerlei onsamenhangende informatie waardoor ze het overzicht verliezen. Om dit te vermijden is het belangrijk de informatie te ordenen en 'harde' en 'zachte' bronnen van elkaar te scheiden. Harde bronnen zijn officiële uittreksels van instellingen als kadasters, Kamer van Koophandel en de overheid. Je mag ervan uitgaan dat de informatie van deze bronnen juist is omdat ze rechtsgeldigheid heeft en omdat de levering van informatie aan deze bronnen is ingebed in allerlei wetten en regels. Zachte bronnen zijn mondelinge of telefonische informatie en door derden opgeschreven schriftelijke of gedrukte informatie. Niet alles wat gedrukt is, is waar. Artikelen in kranten en tijdschriften kunnen soms flinke blunders bevatten.

Alle informatie, die je vergaart (zelfs van harde bronnen) kan onjuistheden bevatten en enig wantrouwen is meestal wel op zijn plaats. Pas als meerdere, niet van elkaar afhankelijke, bronnen elkaar niet tegenspreken kan je een redelijk vertrouwen in de informatie stellen. Dit houdt natuurlijk niet in dat je niets en niemand moet vertrouwen, maar enige terughoudendheid is altijd op zijn plaats.

Deze gids houdt niet op bij het doen van onderzoek alleen. Wij hopen dat je met de informatie, die je met behulp van onze aanwijzingen hebt vergaard, ook wat gaat doen; hetzij in de vorm van een boekje of brochure, hetzij in de vorm van één of andere actie. Daarom bevat het laatste hoofdstuk van deze brochure informatie over de omgang met de pers en aanwijzingen voor het voorbereiden van acties. Het is belangrijk dat je goed nadenkt over de middelen die je wilt gebruiken. Laat de keuze afhangen van het resultaat dat je wilt bereiken. Elke actie roept een reactie op en het is handig om van te voren een schatting te maken van deze reactie. Als je iets gedaan wilt krijgen is het handig vooruit te kijken en net als bij een schaakspel de mogelijke spelverlopen zo goed mogelijk te voorzien. Als je huisbaas bijvoorbeeld het huis waarin je woont, wil verbouwen tot een kantoor kan je natuurlijk al zijn ramen ingooien, maar naar alle waarschijnlijkheid is zo'n actie niet erg succesvol. Je hebt de gang van zaken veel meer in de hand als je eerst eens de bestemmingsplannen e.d. onderzoekt. Misschien kan je huisbaas helemaal geen bouwvergunning krijgen. Zonodig kan je zelf proberen de gemeenteraadsleden ervan te overtuigen dat de bouwaanvraag verworpen dient te worden. Mocht dit alsnog mislopen dan kan je altijd nog op één of andere wijze je woede koelen, bijvoorbeeld door bij al zijn buren een pamflet over zijn praktijken in de brievenbus te stoppen. Zorg er in elk geval voor dat je niet in één keer al je actiemiddelen verspeelt in een impulsieve actie.

Kortom: gebruik je verstand als je onderzoek doet en als je wat wilt bereiken met de resultaten van het onderzoek.

Amsterdam, augustus 1994

spok